La Palanca n° 14
       
24au Hesteyade  
 
La prima s'en ei tornada, ei lo temps retrobat de la "Hesteyade", tà la 24au annada consecutiva , lo gran chapitèu blu que's va quilhar en lo cèu d'Ibòs.
Aquera grana amassada annuala aprestada en lo cors de l'ivèrn, per los "Plantagulhas" e lo grop de tribalh qui'us acompanha, ei com los sués davancèrs consacrat aus cants e aus condes deus países bigordans.
Aquesta annada ua plaça mes impotanta ei reservada a las diferentas associacions, de qui son consacradas a la dehensa e la transmission de la nosta cultura; en mes deus taulèrs d'exposicions on vos arcuelhàvan cada ans, mantuns de lors representants prengueràn paraula devath lo chapitèu, siam atentius au loé messatge.
Aquera hèsta preparada per un petit grop n'exista que dab la participacion de tots, ne's poderà perpetuar que si sabem transméter lo relai a las generacions qui pujan.
Posquen com nosauts aver lo léser de partatjar en tota simplicitat moments de convivialitat qui pòden procurar cants intonats a l'entorn d'un veire en l'estanquet o un himne deu país représ en còr per tota l'amassada, ei çò que podem lor desirar.
Quan nos retroberam a la fin d'aqueth mès, au bal gascon, au vrèspe deus "maynats", a la serada deus "gouyats" o lo dimenge vrèspe devath lo capitèu, ei segur que serà un plaser que partatjeram amassas.
Que la hèsta sia bèra !
D. Pecassou-Camabraca
       
Hestejada  
  N'as cap podut vénguer anet.
N'èm cap que quate en empont.
N'avem cap plan era cantèra, sabes.
Ja mos cau cantar, pr'aquò... Nà tu. Sonque nà tu.
Era cançon qu'é de Lluís Llach. Cau cambiar, que s'apèra.
Tarribla, coma plan soen.
Ena sala, marmostejan cap mès.
Que barri eths uelhs e que'm torna era tiá cara.
Que't vedi. Que m'auèitas.
Eth holet que's passeja peths tòns peus.
Que te n'arrides. E jo tanben, que me n'arridi.
Silenci. Era sala que s'amòrta. Que mos cau cantar.
Berret en cap, camiseta nera,
eth tòn nom hicat ena esquiá
ESPERANÇA.
Eras paraulas que'm sòrten dera boca sense que me n'avise.
N'enteni cap sonque era tiá votz.
Que m'apèras. On ès ?
No't vedi cap mès en aqueth cèu mirgalhat de blanc
Blanc-hada, blanc-lum, blanc-estela, blanc-nhèu...
Blanc coma era mòrt.
Eth povim que buha. On ès ? Que'm ven páur...
Era cançon que s'acaba.
Eths aúns que trucan enas mans,
Eths autis que'n profitan nà entutar-se'n ena beveta.
Que gahi era bramèra
E que digui doçament eth tòn nom.
Buhet... E aqueste còp, ja'c sabi
No't punharè cap mès,
No't panarè cap mès eths dits,
No't diguerè cap mès : " et vull ".
Pr'amor d'aqueth accident.
J.P. Ferré
       
Calandreta deu País tarbés  
 
Dissabte 31 de març, la Calandreta deu País Tarbés qu'inaugurè los sons locaus de Lalobèra en preséncia deu Maire de Tarba G. Trémège acompanhat de dus adjunts, P. Lagonelle e G. Craspail encargat de l'educacion. Eran tanben presents François Fortassin President deu Conselh Generau deus Hauts Pirenèus e Pierre Forgues Deputat e Conselhèr regionau.
L'inauguracion que's debanè dens ua grana convivialitat e qu'esté un plaser tà nosautes d'enténer los elegits saludar lo tribalh realisat peus parents deus calandrons qui, vertat qu'ei, n'an pas estauviat lo lor temps vagadèr tà bastir aquera escòla on son urós de víver 36 calandrons desempuish la rentrada de janvièr 2001.
Qu'estè tanben un gran plasèr d'enténer Mossurs los elegits, sia en francés sia en gascon, afirmar que l'aviér deu noste pais passa per ua mei grana valorisacion de la lenga e de la cultura nosta. Qu'èram totun un sarròt a l'enténer e si la calandreta ei un auseron fragile n'ei pas cap leugèra e n'ei pas prèsta a desbrombar las promessas hèitas !
Evelyne Hière- Susbielles
       
Aquiu un dusau corièr qui enviam taus esleguits deus Hauts-Pirenèus.
 
Objet : pour une politique locale dynamique en faveur
de la sauvegarde et de la transmission de la culture et langue occitanes.
Madame, Monsieur,
Plusieurs éléments positifs vont dans le sens d’une plus grande prise en compte de la culture occitane : les positions réaffirmées avec vigueur par l’UNESCO, la devise Européenne « Unité dans la diversité », la Charte des Langues Régionales et Minoritaires signée par notre pays, l’Année Européenne des Langues, les prises de position du Ministère de l’Education Nationale et du Ministère de la Culture.
Mais toutes ces belles intentions n’auront de sens que si elles sont concrétisées avec vigueur et enthousiasme au niveau local : Région, Département, Pays, Communes.
Une occasion de sauver notre langue et notre culture se présente avec la mise en route de cinq Pays et d’une Communauté d’agglomération dans le département. Il faut la saisir ! Ces nouvelles entités qui sont des espaces de projets menés en partenariat entre les diverses collectivités territoriales et les associations se prêtent tout particulièrement à des initiatives nouvelles en faveur des langues régionales, ici l’Occitan dans ses variétés gasconnes de Bigorre.
La loi du 25 juin 1999 d’Orientation pour l’Aménagement et le Développement Durable du Territoire spécifie explicitement :
« Le schéma de services collectifs culturels détermine les actions à mettre en œuvre pour assurer la sauvegarde et la transmission des cultures et des langues régionales ou minoritaires.
La dimension bigourdane et plus largement occitane, constitue un élément incontournable de notre Histoire, elle participe à l’identité des Pays, des Hautes-Pyrénées et au delà de la région. La promotion culturelle et linguistique est l’un des enjeux du développement du territoire.
Les Conseils de développement à constituer dans chaque pays sont le cadre où peuvent et doivent émerger des projets significatifs, en partenariat avec les associations et groupes promouvant déjà cette langue et culture, pour atteindre un niveau supérieur de prise en compte, une véritable réponse à cette revendication.
En comptant sur vous pour soutenir cette démarche moderne, par des réalisations concrètes, dans le cadre des Pays mais aussi dans vos Communes et notre Département, veuillez agréer, Madame, Monsieur, l’expression de nos salutations distinguées.
       
S'an parlat gascon eras urnas ?  
 
Passadas eras eleccions, no's pòt diser qu'en Bigòrra se sia plan parlat dera lenga e dera cultura occitanas. Muts qu'èm estats, o a pus près ! Pas o pòc de candidats que's sian reclamats dera identitat qu'afirmam aci. Pas d'imnes occitans eth ser deras eleccions, ni "Immotèla" ni "Aquèras montanhas".
Solide ! amics que's son presentats, d'auguns que son estats elegits. Que les saludam, que les felicitam, que les desiram bona rota, a Terèsa, a Miquèu, a Italo deth Gers, a tots eths que no coneishem pas.
S'espiam mes luenh, que s'ei benlèu faita entener mes clara era votz occitana e que podem esperar que va crubar era "Associacion deths elegits occitans". Valauris qu'aura un conse militant d'aquera associacion, Michel Ribero, que ditz que totun n'ei pas aquò qu'a fait era sièva eleccion ena quadrangulara deth second torn ont se presentava sense etiqueta. Parèlha escaduda peth Patric Lasseube a Sent-Lis (31) ont eth sièu trebalh pera lenga ei plan coneishut. Ena capitala tolosana, se d'auguns occitanistas eran presents sus eras listas opausadas, eras associacions nostas que s'èran amassadas en ua "Convergence occitane" qu'affichèc ua neutralitat deras rigorosas. Atau que nos trovam (ça explicat "la Setmana" ont trobam totas aqueras informacions) en situacion d'exigir que sian tengudas eras promesas deth novèu conse.
Aci en Bigòrra qu'avem passat aqueras eleccions un chic de puntetas, coma se no voliam desvelhar quauqua broisha, com se no avia un enjòc. Entre nosauts tanplan que se'n ei pòc parlat, e n'avem cap interpelat eths candidats (se d'auguns ac an fait, que nos ac saberam diser totun e que les prègui de desencusa'm). Eths candidats que coneishen eras nostas associacions, eth noste trebalh, eras questions que pausadas temps a, e eras eleccions que son estadas coma ua parentesi !
Un bèth flòc de nosauts qu'an benlèu pensat coma era mandra dera fabla : "Ces raisins sont trop verts...". O alavetz qu'acordam aths elegits ua confiença deras granas. Nota : las Calandretas per exemple n'avian pas esperat aqueras eleccions enà pausar eras sièvas revendicacions : que las coneishen plan eths candidats e eths elegits. Qu'esperam, ara, actes.
M. Pujol
       
De Miquèu de Camabracq, paisan, ua reflexion sus : Deu saber-har paisan e de las nocions politico-culturau francesas
 
Question : Pensatz naturau d'associar paisaneria dab " cultura " ?
Miquèu de Camabracq : per jo, son dus mots antinomics, m'expliqui. Quan parlam " cultura " hèm referencia, dita o carada, a " la culture française " e aquò e'm da gratèra. Legetz sonque la premsa parisenca, seratz convençuts de çò que lo mot pòrta de conotacion ideologica per har badar los provinciaus a la lutz de Paris. Se lo jacobinisme ei lo borrolh politic per la nosta emencipacion la propaganda culturau acaba lo pretzhèit en pregondor. Ua perseguida après lo banh escolari d'aquera traca, qui pòt, se'm sembla, explicar vergonhas quan seré ençò de capulats nostes...
Question : Quau serè la definicion de ua cultura vertadèra nosta ?
M. de C. : La cultura ideau, se'm pensi, a d'estar com lo mortèr de las parets de calhaus de noste, lo ligam qui permet la compreneson sociau enter monde forçadament plan desparièrs dab fonccions hèra especialisadas qui resultan de la complexitat de la vita modèrna. La desculturacion ei intervienguda peu poder actuau per divisar lo mond deus productius : plan sovent, l'escòla enguisèra dab nocions tècnics, pas tostemps necessaris, en plaça de cultura.
Atau se pòt har après la confusion dab la " culture d'entreprise "... d'expleitar emplegats " mobils ".
Los plan instruisits son gratificats, eths, de ua melhora sotada e atau segueishen lo jòc oficiau...
Idem en mitan rurau : atau òm deisha los agricultors a disposicion deus interès de l'agro alimentari en los isolar tanben de la societat auta.
Question : Om ne pòt donc pas jamei parlar de cultura paisana ?
M. de C. : Soi paisan autodidact, nascut deu mitan aqueth, i vivi. N'ei pas jamei encontrat ençò de noste que çò qui aperam Saber-har. Vòu diser monde qui coneishen en tot hicar en òbra ; lo saber-har shens pròva èra desvolut aus vielhs per la transmission orau.
Cò d' " intelectuaus " ei aperat " barlanguès " , deu nom de barlangua, ua esquira... Plan au denvers de la societat " escarni de borguesia " de qui s'impausa pertot a tot doç on de pareisher compta hèra mielhor qu'estar. Lo " de qui s'i sabè gahar " èra mei laudat que pagat hens lo poble praube e totun que de realisacions nos demoran !
Se podem parlar aus paisans, dab açò e las tradicions, de " cultura " vista a la mòda de Paris qui n'arreconeish que " les arts " ? Èi dobtes.
Per contra la coneishencia paisana aquesida per occitanistes nascuts hòra d'aqueth mitan se pòt en efèit considerar cultura, òc.
Question : Que pòt portar aquera coneishencia per un avenidor noste ?
M. de C. : Un esfèit indirect, dejà, per har prenguer consciencia aus ruraus de la loa lengua hens ua mira valorisanta, ei la sola faiçon de'n obtienguer ua transmission dirècta o indirècta. Ua evolucion de qui la tirarà deu cadre tròp estreit deu grop, deu vilatge. Jamèi n'apitaram un prodjècte occitaniste qui no s'empara pas sus aquera realitat istoric proishi.
Question : L'anar culturau occitan serè donc, segon vos, limitat a las solas coneishencias paisanas ?
M. de C. : Non, brica tampòc. Avem l'escadéncia d'aver ua classa sociau qui ns'a sauvats tròçs, sobras de çò qui èra ua fièra civilisacion autes còps, espandida a tota ua societat.
A nosauts de trobar e atrassar los auts tròçs qui's son esvanits o esclerosats e hèn hrèita per tornar bastir çò qui serà identitat vertadèrament nosta.
Testimònis de la nosta Histori, valors deu temps actuau dab lasquoas adobaram lo patrimòni comun. Com un jòc de copa-cap " per nos dessenhar un avenidor " tau com lo volem víver.
       

2001 : Annada europenca deras lengas.

Perqué nos cau èster plurilingües ?

 
 
1 Eth monolingüisme qu’ei un handicap
Qu’ei arreductor : ua persona monolingüa ne vei pas eth monde qu’a travès eth prisme d’ua sola lenga. Eras lengas qu’arrebaten era vision deth monde deths loés locutors, eths loés imaginaris, eras loas faiçons de transméter eth saber. Maugrat totas eras loas parentats, que hèn véger era realitat cadua ara sua mòda : n’i a pas sonque 300 mots de qui an eth madeish sens dens totas eras lengas deth monde.
Qu’ei tanben dominator : eths locutors de qui’s pòden perméter de demorar monolingües que son ciutadans deths país eths mes poderós ath nivèu culturau, politic, economic e militari
Fin finala, qu’ei un factor « d’inseguritat lingüistica » : enas institucions internacionaus, eths participaires de qui an ua lenga mairau minoritària qu’an sovent idèias deras bonas mès que se’n vegen tà exprimir-las. Alavetz, plan sovent, que’s caran. Eths de qui an coma lenga mairau ua lenga internacionau que son donc hèra priviletgiats…
2 Eth plurilingüisme entà bastir era patz
Qu’exista un ligam dirèct entre cultura lingüistica e cultura dera patz. Coma ac ditz Joseph Poth1 : « Qu’ei dab eth vesin qu’òm hè eth mei sovent era guèrra. Qu’ei donc era sua lenga que cau apréner entà conéisher çò que’u hè nacèra, çò que vòu, tà apreciar era sua cultura e eras suas valors. »
Que cau donc promòver eth trilingüisme en cada societat en ensenhar ua lenga mairau, ua lenga de vesiatge e ua lenga internacionau. Aqueth objectiu n’ei pas briga ua utopia ! Espiatz çò de qui’s passa ath Luxemborg ! E a noste, ena Val d’Aran a on eras gens e parlan occitan, catalan, espanhòu, francés e eth anglés qu’aprenen eths dròlles ena escòla ! E se disetz aths Aranés que’s pòden pagar cinc lengas per’mor dera riquessa deth loé parçan, que vos arresponeràn que son rics per’mor que son plurilingües dempuish bèth temps a…
3 Era politica dera UNESCO
Dempuish 1986, era UNESCO qu’a lançat eth programa Linguapax tà ligar eth ensenhament deras lengas a ua cultura dera tolerància e dera patz. Eth objectiu qu’ei doble :
- protetjar era diversitat deras lengas en publicar libes escolaris, coma ac hasó era UNESCO en aidar eth Cambòdge a bastir un sistèma educatiu en lenga kmèra, en publicar dus milions de manuaus e en formar ua equipa d’educators cambodgians
- promòver ua educacion multilingüa en interessar eths joens aras lengas deths país vesins ; eth projèct « Periclès / Tres termièras » qu’ei experimenat en França, Luxemborg e Alemanha e que poirà servir de basa a d’autas arregions deth monde a on demoran sobras de conflicts recents o vielhs.
Joan-Pau Ferré
       
Laudor deus auzèths  
 
Dedicat especiaument a un beròi auzèth de primas qui canta en còr e tostemps sus ua prada arridenta e a tots los auzerons qui s’amassan aquiu en abriu. (F. Beigbeder)
Los auzèths que son, per natura, las creaturas las mei gaujosas au mond.
Jo no pretendi pas per aquiu qu'a los escotar o qu'a los véder, qu'arregaudissan'se tostemps; mes que vòli dízer que los auzèths, per eths medix, que senteixen la jòia e lo gai mei que los autes animaus.
Qu'ei denz los lors moviments e lo lor pòrt que los auzèths se mostran sustot tant gaujós : e aqueth poder qu'an de'ns arregaudir a lo lor espectacle, tié a çò que las lors manièras e lo lor aspècte exprimen ua aptitud naturau, ua inclinazon particulari a esprovar plazer e gai; e qu'ei aquiu ua aparéncia qui no saberé èster tenguda per vana e enganhadora. En efèit a cadun de los lors bonurs, a cada ua de las loas satisfaccions, que se botan a cantar, mei aqueth bonur e aquera satisfaccion son vius, mei que botan estrambòrd e arsèc enz lo lor cant; e com cantan lo mei clar de lor temps, que deben èster de bèra umor e afavorits per lo plazer. Plan segur que cantan mièlher, mei soent e mei longtemps a la sazon deus amors, mes que no cau pas créder que no coneixen pas autas razons, urosas e agradivas de cantar. Atau que veden plan que cantan mei per temps calme e luminós que quand lo temps qu'ei escur e que l'aire ei agitat; e que denz la tempesta que's caran, com a cada còp que son espaventats, mes un còp passada, que tornan dab los lors cants e los lors jòcs. E tanben, qu'an costuma de cantar a l'aubeta, autanlèu desvelhats, possats per partida per la jòia d'un dia navèth. Per partida per lo plazer qu'esprova generalament tot animau quand las suas forças que son restauradas per lo som.
Que tiran tanben ua jòia extrèma de las pradas arridentas, de las vaths granivas, de las aigas natras e claras e de la beror deu paisatge.
Que los podem véder tanben a la situacion deus lòcs campestres ond s'amassan en mei grand nombre e cantan dab mei de constança e d'arsèc.
Qu'estó ua arremarcable combinazon de la natura que d'acordar aus medixs animaus lo vòl e lo cant. Adonc, atau, los qui an de divertir las autas creaturas dab la votz que troban d'ordinari denz lòcs eslhevats, de ond aquera se pòt espandir mei largament a l'entorn e tocar un mei grand nombre d'auditors; e d'aute part, l'element destinat au son, l'aire, que se troba poblat de creaturas cantantas e musicianas. Qu'ei plan segur un grand recon•hòrt e un grand plazer que procuran, autan com me semble, aus animaus com a nos-medix, lo cant deus auzèths. Que credi qu'aquò tié mensh de la doçor deus sons, a la loa varietat o a la loa armonia, qu'a aquera idea de jòia qu'exprime naturaument lo cant.
(Extreit, traduzit en gascon, de « Elogio degli Ucelli »escrit en 1824 per Giacomo Leopardi, poèta, filosòfe e patriòta italian 1798-1837)