La Palanca n° 13
       
Eleccions Crampas d'Agricultura : on son los perdents ?
 
« BOVE-GUYAU : lo mach » ; « Luc GUYAU-José BOVE : lo combat dues capdaus” ; puish “La navèra dada”, “La FNSEA plega mes ne’s romp pas » dab chifras e percetatges e se’n har petar lo cap. Qu’ei atau que la « grana premsa » a hèit lo son torn, lo vernis deu sistèmi ei sauv.
Allò, Miquèu, se nos vos escriver quauquarren sus la crampa…
Oc, au mensh lo noste pretzhèit de militants de basa averà servit a’d aquò. La confederacion Paisana deu Biarn, coma hèra d’autes, a miat la campanha elèctorau dab sas tripas militantas, ua premsa generalista locau pauc comprensiva e chic de moneda. Aquò, comparat aus mejans de l’adversari FNSEA conhit de mond plan installats, plan indemnistas e infiltrats hens tot çò qui pòt borrolhar lo maine agrcòl, de la Mutualitat au Credit, en passar per la Cooperacion e las Cumas de gadges.
E tallament plan installada hens lo sistèmi (quasi sovietic, com titolè lo Monde Diplo ?) que hens las Pirenèus Hauts a’c avè aficat… sus butletins de vòtas ! E açò au maugrat de la lei e de l’avertiment deu Prefèct deu despartament !! mes seratz probable assabentats de l’ahar per la premsa de fabricar sensacions, puish que la Confederacion Paisana porta un clam per aqueras metòds escandalosas.
Un pnt tanben particular a’d aquera profession : cau har au mensh 15% de las votz per qu’ua organisacion sia reconeguda « representativa » . Aquò en plaça de 5% de mantuas autas professions. La Conf’ Paisana biarn permor d’aqueth lindau dab sons 14,64% (8,85 en 1995) demorarà donques estremada de lareconeishencia. A notar per servir d’exemple que lo despartament noste a duas listas Confederacion, puish que los Bascos an la loa ELB de qui s’escad se har mei de vots que la FNSEA au BAscoat, pròva que lo ligam revendicatiu sindicat paisan e cultura pòt s’escader de titrar tot en davant.
Sus la representativitat hens la Crampa d’Agricultura, un exemple : hens los Pirenèus Atlantics averà calut 1 235 vots per i aver 1 sol representant, labetz que FNSEA dab sas 4 458 s’atrassa 17 siètis ! Calculatz : 1 235 vots per paisan mes solament 262 per mantiener cada representant de l’òrdi establit… e los profièits e privilègis distillats per lo sistèmi.
La « Grana premsaé averà sovent omès de brembar l’escandal passat sus l’ANDA. L’Associacion Nacionau deu desvelopament Agricòl de qui ei estada espinglada hè quauques mes per la Cort deus Comptes : avè en particular tendencia de financiar lo sindicalisme majoritari çò qui vien d’amiar ua refòrma en pregondor de l’organisme.
Atau, se los ciutadans e ciutadins e’s trèovan mau d’esctomac, no serà pas estat culpabilisats permor d’informacions de qui eu destroblan de hidencia sus l’anar rurau. Serà probable permor de quauques aliments d’aqueths prodisits peu sistèmi intensiu pegas. Un politica de qui’s podo aviar de la mau representacion de la politica liberau : sovent lo 1/3 d’inscriuts sus las listas de caps d’expleitacions an desapareishuts en 5 ans !
Lo Moviment de Defensa de las Expleitacions Familiaus ei un sindicat de qui hè los frès de l’escrutin darrèr. Lo MODEF ei lo sindicat gessit deu Comitat de Gueret qui esto hens las annadas 60 lo permer a criticar las orientacions agricòlas. Un aunor peu maine occitan de qui despuish avèva tostemps magement assegurat la prosperitat deu moviment permor de l’espèr portat a la petita agricultura familiau plan tipic ensò de noste. Mes tròp ligat au PCF, segueish lo maishant penent…
Plan lonh deu « mach GUYAU-BOVE », aquera arrepepiada mediatic, la campanha electorau de terrenh a au mensh lo meriti de nos esclairar sus las realitats. L’ua d’aqueras ei un ahuecament espelident deus joens paisans per lo projècte d’Agricultura Paisana de la Confederacion deu medish nomù. Joens ruraus naturaument au contact d’autes joens qui eus interpelan tanben suus la mau adaptacion deu productivisme descabestrat a la societat tota.
E puish, ne nos desbrambam pas que la mòda de produccion intensiva « poderne » avè utilisat plan sovent los antagonismes naturaus entre las generacions. Los hilhs e’s hason caler en adoptar lo « progrès » de las tecnicas agricòls en plaça de l’anar tradicionau deus pairs…
Aquò hè 30 o 40 ans : lo temps de ua generacion. E que pòden perpausar per uei lo dia los vielhs sindicats sonque la perseguida.
La sola alternativa ei plan lo projècte d’ua Agricultura Paisana de qui estaubia enviroament e ressorgas naturaus en tot preservar vita rurau e santat deu mond.
Plan lonh de simples resultats electoraus comentats a l’americana per los madia, los perdents de la perseguida de la politica agricòla actuau seren plan mei numeros que çò de publicat…
M. de Camabracq
       
"Eth Arrestot" de Joan-Pau Ferré  
  « Arrestoth », aqueth mot que pòt fèr pensar a un camp de segle o a un teit de palha de d’autes còp. Om tròba tanben, « rastolh » e qu’ai coneishut un Rastouil (utila qu’ei aqueth patrimòni). Mes aci qu’avem a parlar deth titre d’un prumèr brac roman en gascon de Joan-Pau Ferré, un coseranés professor d’occitan a Tornai, publicat aras edicions « Prince Neguer ».
Arrestoth òc ! deth que vos picava era sèola deths pès descauses, pr’amor qu’ei tanplan pro ruda e escosenta era lenga deth autor. Om pòt imaginar eth teit d’ua cabana en eths penents deth Valièr, on se passa era accion. Que’s vòu aqueth tèxte de « sciencia-ficcion », e totun que nos sembla reconeisher en aqueths 20 chapitres sarrats eths imatges dera vita d’un país d’aci no i a gaire : « Era hornère », « era batalha », « era har », « eth temps de segar », autant de moments fòrts d’ua civilisacion qu’a cabussejat en passat e que torna víver aci, sense nostalgia pr’aquò.
Nau personatges que balhan eth sièu nom aths nau prumèrs chapitres, tots plan escarabilhats, encara que sian gredoats a fum de calhau. Amors solide ! hainas de subrebiver, d’escapar ara terror e ath esuejiu, de tornar ua vida « après quan tot a petat »… Que viven sustot eths personatges en dialogs bracs e vius. Un briu mes fòrt que cor d’un cap ath aute. Entram eth Guilhèm e ara Gençana, mes cadun qu’a eth sièu parlar, dab tanplan ua braca intrusion d’un francés esgargalat.
Era que poderà semblar un chic deras peludas a d’auguns, mes qu’èi plan importenta enà fèr d’aqueth libe d’un joen autor un document vitèc d’un monde no tornarar pas mes que benlèu no a acabat d’inspirar-nos a inspirat eth Joan-Pau Ferré.
       
Ont n'es l'ensenhament occitan en Gasconha ?  
 
Lo forum "Ensenhar l'occitan. Ensenhar en occitan" que se deanèt lo dissabte 27 de genièr a l'Universitat de Pau e dels Países de l'Ador foguèt una capitada. L'anfiteatre bèl de la Facultat de las Letras èra comol d'estudiants, ensenhants, parents, elegits... venguts s'assabentar sus la situacion de l'ensenhament occitan en Gasconha.
Calandreta se pòrta plan. A l’ora d’ara, i a cinc escòlas en Bearn (Auloron, Aussau, Lescar, Ortés, Pau), tres en Bigorra (banhèras, Tarba, Vic), una dins las Lanas (Labohèira) e une en Gironda (La Tèsta de Buc). Per la rentrada de 2001 e après, de projèctes son mai o mens avançats a cada punta del triangle gascon (Pessac, Sent Beat, Anglet). Al totum, son mai de 300 mainats que son aculhits e aquela chifra es en creissença continua.
Dins l’ensenhament public, de seccions bilingüas foncionan en Bearn (Bedós, Bòrdas, Lagòr, La Sèuva, lèu Asson), en Bigòrra (Sarrancolin e i a ua demanda dels parents a Rabastens), dins las lanas (Monthòrt en Chalòssa).
Per fornir de material pedagogic a tot aquel mond, un Centre d’Animacion Pedagogic en Occitan es a se bastir dins l’encastre del CDDP de Pau que s’adreçarà als quatre (o cinc) despartaments des Sud-Oèst.
Dins l’ensenhament segondari, la situacion es mens bona. Pel moment, i a son qu’un projècte de classa « romana » (amb qualquas oras d’occitan solament) qui poiriá espelir al collègi de Nai.
Per ensenhar l’occitan dins los collègis e licèus, los estudiants devián, fins ara, anar preparar lo CAPE d’occitan a Tolosa o Montpelhièr. Mas una preparacion va lèu dubrir en Aquitánia, que serà assegurada per las Universitats de Bordèu e, mai que mai, Pau.
Mas, fin finala, i a pas encara res qu’existís per ensenhar en occitan dins lo segondari. Lo besonh d’un collègi Calandreta aqu 1, en Gasconha, se fà donc sentir de mai en mai. Los detzenats de dròlles que van lèu sortir cada an de las Calandretas devon trobar quicòm per los arcuelhir.
Per çèo qu’es de la localizacion, sem totjorn en contacte amb lo Conselh General desl Pirnèus atlantics, que coneis plan la question, pr’amor qu’existisson jà tres collègis e un licèu Saska (bascos), e qu’a totjorn agut de posicions favorablas a Calandreta que lo Conselh General de Pirnèus Nauts. Mai precisament, lo luòc mai logic per recebre de mainats venguts d’Ortés, d’Auloron o de Bigòrra sembla l’aglomeracion de Pau. La localisacion exacta poiriá ésser dinc la comuna de Vilhèra mas, aqui coma endacòm mai, cal esperar la resulta de las eleccions municipalas per i veire mai clar.
Sem ara a soscar prigondament al contengut del projècte pedagogic qie perpausarèm lèu als parents per los convencer d’inscriure sos enfants dins nòstre collègi. S’i traparà, solide, una pedagogia inspirada de Freinet, mas adaptada als besonhs d’adolecents. Los enfants seràn aubergats los diluns e dijòus ser e aqueste aubergament serà una compausanta màger de l’immersion lingüistica caracteristica de Calandreta. Una plaça de las bèlas serà tanben balhada al projècte Familhas de Lengas, que Calandreta desvelopa en collaboracion amb l’Institut latinitas de Besièrs. Una reunion consacrada an aquel projècte pedagogic se tendrà lo divendres 2 de març a 20 oras 30 a l’Ostau Bearnés, 46 avenguda Alsácia-Lorrèna a Pau. Los parents e ensenhants interessats i seràn los planvenguts.
L. Vernhet
       
A Felix Castan  
 
Que nos a quitats eth Felic Castan, a 80 ans, eth 22 de Gèr a Montauban. Un punherat aci que’s brenbaran d’ave’u vist e entenut, a Tarba, invitat peths amics deth G.F.E.N. (Grop Francés d’Educacion Navèra). Que los aurà deishat eth sovier d’ua paraula clara, forta, dubèrta, frairala.
Que fuc eth Castan, escusatz era expression, eth grata-cuu dera pensada occitanista desempuish apres-guèrra. Encòp comuniste e occitaniste, que desrengava eths autes. Que metèc plan de temps eth Partit a comprener que era question occitana qu’avia d’èster prèsa en consideracion. E, ena maison occitana tanplan, que furen autant a fèr-li pushèu coma a fèr-li rampèu. A revira-peu que nos prenia tots eth Castan.
Quin n’auria podut èster autrament d’un pensaire que’s volia tot encòp « multiculturaliste » e « antiregionaliste » ? Facia a Paris, que volia veser a quilha’s non pas regions « decentralisadas » peth centre, çò qui ei ua absurditat, mes autan de centres en cada vila e vilòta, centres a egalitat dab eth Centre. Que pensava era França coma « une République politiquement une et culturellement plurielle ». No demendava cap ara Republica de renonciar ara sièva unitat, mes de renonciar ara oposicion pèca Paris/provincia. Deth regionalisme no volia cap s’ei aquò aibasha’s devant eth Centre.
Autan doncas regetava eth nacionalisme politic occitan coma eth centralisme bornat francés. James Occitania no a avut un Etstat, un territòri politic reconeishut, mes d’aquò justament que pòt tirar sa fòrça, era d’ua identitat culturala ara naustor deras autas culturas deth mond. Sèt siècles de literatura dab moments fòrts coma eths Trobadors, era Reneishenças, eths Felibrige, era renavida de uei, que nos balhan ua legitimitat que deguns no pòt contestar.
Aqueras conviccions pregondament democraticas e occitanistas que balhèren ath Castan era fòrça de vier ath cap d’un fum de projècts : trebalh de poète, de filosòf, d’escrivan, ara fondacion deth I.E.O., deth Hestau de Montauban, dera Mostra deth Marzac, dera revista internacionala « Baroque », d’un flòc de collòques, d’amassadas dera decentralisacion…
A 80 ans, qu’èra de vitèc e « en aviener » coma james. Que vos inviti a descrovrir era sièva pensada, e tanplan eths poèmes :
« Degun velha sus ma piada e ma paraula la m’an pas ensenhada quan proferissi l’escopit de san color de la terra luenh de tota lenga conescuda »
M. Pujol
       
6000 lengas : un patrimòni en dangèr
10 lengas que desapareishen cada an en monde
 
 
Era nosta planeta qu’ei ua mosaïca de lengas de qui son hèra mau despartidas. 96 % que son parladas per 4 % dera populacion mondiau. Se 3 % deras lengas e son utilisadas en Euròpa, era region Asia-Pacifica que n’abriga, tota soleta, era mieitat. Mès quinas son aqueras lengas e quant de monde las parlan ?
S’espiam eth nombre de locutors, que nos avisam qu’eth chinés arriba en prumèra posicion dab 1,2 miliards de personas. Après qu’arriban eth anglés (478 milions), seguit peth hindi (437 milions), eth espanhòu (392 milions), eth arab (245 milions), eth portugés (184 milions) e eth francés (125 milions).
D’après eths lingüistes, ua lenga ne pòt subervíver que se compta ath mensh 100 000 locutors. Totun, era mieitat deras lengas deth monde que n’an mensh de 10 000 e un quart que n’an mensh de 1000. En Africa, mes de 200 lengas qu’an mensh de 500 locutors. Aths Estats Units e ath Canada, ne son pas que tres lengas amerindianas (sus eras 200 de qui an suberviscut) a quilhar eth cap : eth navajo, eth cree e eth ojibwa. En Euròpa, que’s parlan 123 lengas mès 9 que son dejà quasi mortas, 26 que mèrcan mau e 38 que son en dangèr
Era mort deras lengas n’ei pas navèra : dempuish que son apareishudas, ath mensh 3000 que son nascudas e que son mortas shens deishar nada traça. Mès çò de qui càmbia, qu’ei era loa vitessa d’extinccion : eras conquèstas coloniaus europencas que n’eliminèn dejà ua tropa (en Austràlia, qu’èran 250 ara fin deth sègle XVIII ; uei, que son vint…). Puish, quan vajón eths Estats-nacions, eras lengas consideradas coma nacionaus que s’esplandín, en provocar ua marginalisacion deras autas. De tota mòda, tà tuar ua lenga, que’n cau ensenhar ua auta. Atau, se non ei ensenhada ena escòla, era lenga que demora embarrada deguens eths domènis domestics o folclorics, estremada deths espacis culturaus valorisants e a petits drins, eras gens que la dèishan, ne la parlan pas mes aths dròlles.
Dab era industrialisacion e eths progrès scientifics, eth monde que s’avisèn qu’era diversitat deras lengas qu’èra un trebuc taths escambis e tara difusion deth saber. Eth monolingüisme que vengó un ideau e que’s lancè era idèia d’ua lenga « universau » (qu’èra eth temps deth volapük, deth esperanto…). E uei, dab era mondialisacion, ua lenga de qui n’ei pas emplegada sus internet n’exista pas mes deguens eth monde modèrne !
Alavetz, eths govèrns que s’avisan a tot doç que hè nacèra ua politica vertadèra de proteccion deras lengas e que tornan ensenhar ena escòla eras lengas que combatón n’i a pas guaire. Totun, ua iniciacion « omeopatica » d’ua òra per setmana ne serà pas james eth arremèdi-miracle. Ua lenga que serà miaçada tant que non serà introdusida deguens un programa educatiu. S’obten eth estatut de lenga d’ensenhament – tanplan tà ua partidòta deth programa – qu’ei quasi sauvada.
J.P. Ferré
       
Quan era FEN e parla coma Jörg Haider  
 
Eths arrepresentants dera Federacion der’Educacion Nacionau que nombrós ath mei deth Comitat Nacionau d’Accion Laïca (CNAL) : qu’i serén dinc’a majoritaris. E doncas aqueste qu’escrivó eth 23 d’octobre passat Permer Ministre entà demandar’u « solennellement » de « surseoir à toute décision concernant l’intégration d’établissements associatifs linguistqiues au sein du service public ». Entà parlar calr que significa qu’eth CNAL ne vòu pas qu’era escòlas bretonas Diwan (eth garo) e sian integradas en Educacion Nacionau. Perqué ? per amor qu’eth ensenhament e i ei dat, tanlèu er’escòla mairau, en lenca bretona.
E totun, qu’at pròva er’ecperiéncia, eths eslhèves de qui son enas escòlas, o collègis o licèus Diwan que i obtien, tots, arresultats deths mes bons. Quan serà en francés. Marcats per er’escajuda de tots entaths examens der’Educacion Nacionau dinc’ath bachelierat. Qu’ei donc deth interest deths joens Bretons de seguir aqueth ensenhament. Eth ministeri que’s deu d’aidar’u a desvelopar’s. Çò qui no pòt qu’enriquir er’Educacion Nacionau, aon a era sua plaça. N’ei pas, de heit, eth interest deths eslhèves de qi deu miar en permer tots eths ensenhaires, dinc’aths aqueths dera FEN ?
Be semblaré que no : en per amor qu’eth ensenhament en question « relègue le français, langue de la République en vertu de la constitution, au rang de langue seconde », e n’s explica eth CNAL ena sua letra.
Qu’avem exactament ací eth tipo d’arguments de qui emplegava no i a gaire eth general Franco entà’d empaishar eths joens Catalans, Vascos e Galhecs d’èster ensenhats ena loa lenca mairau, quan aprenerén e saberén eth Castelhan autan plan coma eths joens madrilenhs. Eth genre d’argument tanben de qui utilisava Benito Mussolini entà força eths mainats dera Vath d’Aosta a no pas mes emplegar eth loé francés nadau ar’escòla.
E qu’ei uei, tot egau, eth genre d’argument emplegat peth govèrn d’Ankara entà qu’eths joens Kurdes abandoen era loa lenca mairau. E tanben aqueth de Jörg Haider quan vòu interdíder aths joens Eslovènas dera Carinthie, d’aon ei eth governaire, de segur un ensenhament date na lenca eslovèna, a maugrat qu’aqueth ensenhamnt e comprenía eth aprenedissatge dera lenca alemana, de qui ei la dera Rpublica austriaca.
Ne’us esvaria pas drin, ne’us hè pas puishèu aths aderents dera FEN de saber qu’eths loés arrepresentaires ath CNAL e tenguen sus aquera question eth madeish lengatge que Jorg Haider ?
P. Loubère